2-Nho gia thời cổ đại



Khổng Tử là Thánh nhân nổi tiếng nhất của Nho gia, là Thầy của muôn đời. Tuy nhiên, ông không phải là người sáng lập ra Nho giáo, bản thân ông cũng từng nói: "Ta chỉ trần thuật, không sáng tác". Nho gia có lịch sử vô cùng lâu đời và phần lịch sử thời cổ đại của nó rất quan trọng, vì thế chúng tôi tách riêng để nói về phần này rõ hơn cho các bạn hiểu thêm.


Khởi nguồn từ văn hóa Thần truyền


Để hiểu được gốc rễ của văn hóa và triết thuyết Nho gia, ta phải quay ngược thời gian về thời Thượng cổ, lúc nền văn minh Trung Hoa đang ở buổi bình minh của nó, vì những thành tố cấu thành quan trọng nhất của văn minh này đã đặt nên nền tảng cho Nho gia sau này kế thừa và phát triển. Đây là nền văn minh cổ đại có thể coi là duy nhất hiện nay có sự truyền thừa liên tục suốt 5000 năm, lâu dài và nguyên vẹn nhất trong số các nền văn minh hiện hữu trên thế giới. Hơn nữa, văn minh này còn được gọi là "văn hóa Thần truyền" vì các yếu tố liên quan đến Thần linh của nó từ khi khởi đầu cho đến mãi suốt mấy nghìn năm diễn biến về sau.

Văn minh Trung Hoa do Thần truyền xuống-Ảnh minh họa: Shenyun


Phục Hy Thị - Bát Quái và Kinh Dịch

Khai tổ của văn minh Trung Hoa phải kể đến Phục Hy Thị, ông là một trong 3 vị vua đầu tiên thời cổ đại, tục gọi là Tam Hoàng (Phục Hy, Nữ Oa, Thần Nông). Thời ông trị vì, có con Long Mã lưng mang đồ hình hiện lên trên sông Hoàng Hà, Phục Hy nhân đó mà tạo ra Hà Đồ. Ông lại căn cứ vào Hà Đồ đó, quan sát thiên tượng địa hình nhân văn mà vẽ ra Tiên Thiên Bát Quái 8 quẻ, dùng để trị lý thiên hạ. Ông còn dạy cho dân sử dụng lửa, săn bắn và cùng thời có Thương Hiệt tạo ra chữ viết.Sau đến thời Đại Vũ trị thủy, có con rùa thần mang quyển thư hiện trên sông Lạc. Đại Vũ nhân đó tạo ra Lạc Thư, làm ra bộ Hồng Phạm Cửu Trù để trị quốc.

Bát quái, thuyết Âm Dương và chữ viết là ba thành phần quan trọng tạo ra Kinh Dịch, một tác phẩm được mệnh danh là "đứng đầu mọi kinh điển" của Nho gia, là nền tảng quan trọng và huyền bí nhất về đạo trị quốc, tu thân và hầu như tất cả mọi mặt đời sống xã hội.

Hà Đồ Lạc Thư- ảnh minh họa Sohu


Phục Hy Thị là tổ của văn minh Hoa Hạ, lại là tác giả của Kinh Dịch Bát Quái nên cũng có thể coi ông là sơ tổ của cả Nho gia và Đạo gia. Nho và Đạo là cùng chung một nguồn gốc.

Các triều đại sau này trị lý quốc gia, đều dùng tư tưởng "Nội Đạo ngoại Nho" cũng bắt nguồn từ đây.


Nho gia cổ đại và nghệ thuật trị quốc


Giá trị lớn nhất của Nho gia đóng góp cho nhân loại chính là các triết thuyết về Tu Thân, Tề Gia,Trị Quốc, Bình Thiên Hạ. Đây là một hệ thống tư tưởng hoàn hảo và cổ xưa nhất trên thế giới có thể giúp con người thăng hoa bản thân, đem nền đạo đức xã hội phục hồi cũng như giúp các bậc quân vương tạo ra một nền thái bình và thịnh vượng lâu dài. Phương thức trị quốc tu thân này tương truyền do Thần đem xuống nhân gian thông qua các Thánh nhân từ thời cổ đại với nhiều ứng dụng khác nhau qua các thời đại. Đại để có thể tóm lược như sau:


Hoàng Đạo vô vi

Đây là thời kỳ bình minh khai sáng của văn minh Trung Hoa, là thời kỳ xa xưa nhất còn ghi chép lại trong lịch sử. Thời kỳ này gọi là thời Tam Hoàng, trong lịch sử có nhiều thuyết về Tam Hoàng, nhưng 2 thuyết phổ biến nhất là:

1-Thiên Hoàng, Địa Hoàng, Thái Hoàng

2-Phục Hy-Nữ Oa-Thần Nông

Tranh vẽ Phục Hy Thị-nguồn Wikipedia


Trong đó thuyết thứ hai hiện nay phổ dụng hơn cả, vì hai vị Phục Hy và Thần Nông còn lưu lại rất nhiều Thần tích và di sản cho hậu thế. Thời kỳ này còn gọi là thời "Nhân Thần Đồng Tại", là thời kỳ tốt đẹp nhất, khi mà Thần còn triển hiện cho con người thấy. Các vị Tam Hoàng cai quản thế gian lúc này cũng là các vị Thánh nhân Á Thần. Theo các văn hiến cổ ghi chép, "Hoàng" là Thần linh đến từ tầng cao của vũ trụ. Họ giáng thế ở cõi nhân gian, trở thành "Hoàng", truyền thụ trí huệ và văn hóa cho nhân loại, bảo hộ nhân loại bước qua thời kỳ mông muội, tiến vào nền văn minh. Những thứ họ truyền thụ tuyệt đối không phải là trí tuệ mà người phàm tục có thể sáng tạo ra được, do đó gọi là văn hóa Thần truyền. Thời kỳ này được sử gia Trung Hoa coi là thời trị vì tốt nhất, đạt đến cảnh giới "Vô vi nhi trị", tức là đỉnh cao nhất của Đạo trị quốc, hoàn toàn tuân theo Ý trời mà đất nước thanh bình thịnh trị.

Thời đại này cũng là lúc Phục Hy chế ra Tiên Thiên Bát Quái dựa trên Hà Đồ Lạc Thư, qua đó tạo ra Kinh Dịch. Tác phẩm hàng đầu của Nho gia. Tuy nhiên tất cả học thuyết của Nho gia đều không thể hướng con người đạt đến trình độ của thời đại này được, chỉ có triết lý của Đạo gia là có khả năng và có đề cập đến mà thôi.

Đế Đạo trọng đức

Sau khi qua thời Tam Hoàng cực trị, Trung Hoa bắt đầu bước vào nền văn minh 5000 năm. Mở đầu là thời đại Ngũ Đế, còn có 5 vị vua là Hoàng Đế, Thiếu Hạo, Chuyên Húc, Khốc, Nghiêu, Thuấn. Đây là các vị Đế được coi là hình mẫu về Đạo trị quốc của Nho Gia, là các Thánh Nhân tiêu biểu, cũng là thời đại mà họ vô cùng tôn sùng và mong muốn đạt đến. Ước mơ làm cho đất nước trở nên đời "Nghiêu Thuấn" là ước mơ lớn của tất cả Nho sinh.

Tranh vẽ Hoàng Đế cưỡi rồng về trời- Nguồn 52lishi.com

Thời này con người bắt đầu trở nên khôn ngoan xảo trá, tranh đấu lẫn nhau. Như thế nhân loại dần dần trở nên gián cách với Đại Đạo tự nhiên, càng ngày càng rời xa Thần, nên cần có có Thánh nhân giáng sinh dùng Đạo đức để quy chính lại nhân tâm, mục đích cuối cùng là giáo hóa chúng sinh, trị vì quốc gia đạt đến trình độ "vô vi nhi trị" mà quay trở về với Hoàng Đạo vô vi trước đây. Tuy nhiên đây là điều không thể vì quá trình suy thoái của nhân loại là không thể đảo ngược. Tuy nhiên thời đại này vẫn là hình mẫu lý tưởng và tốt hơn rất nhiều so với các triều đại về sau. Tấm gương của các vị Ngũ Đế thời này là các Thánh Nhân và mô phạm đạo đức tất cả các Nho sinh phải noi theo.


Vương Đạo trị quốc

Đến thời kỳ Vương Đạo trị quốc, nhân tâm đã trở nên càng phức tạp và ô trọc, thiên hạ càng lệch xa Đạo. Vương bèn quán thông Thiên, Địa, Nhân, chế định chế độ lễ nhạc để quy chính hành vi nhân loại, để giáo hóa thiên hạ, thi hành nhân nghĩa ra khắp thiên hạ, vì thế thiên hạ tới tấp quy phục. Đây là thời kỳ Tam Đại gồm 3 triều đại là Hạ Thương và Chu trong lịch sử.

Trong đó triều đại nhà Chu với chế độ lễ nghi đạo đức hoàn chỉnh nhất là hình mẫu để Khổng Tử dựa vào đó mà phục hưng Nho gia sau này.


Sau khi vương thất nhà Chu suy vi, dời đô về phía Đông gọi là nhà Đông Chu, thì chư hầu hoành hành đánh giết lẫn nhau mấy trăm năm gọi là thời Xuân Thu Chiến Quốc, Đây là một trong những thời kỳ loạn lạc nhất trong lịch sử Trung Hoa. Khổng Tử phục hưng Nho giáo chính là vào thời kỳ này. Đây cũng là thời mà Vương đạo hầu như đã tiêu vong, chỉ còn mỗi Khổng Tử là kêu gọi các bậc vua chư hầu phục hồi Vương Đạo để làm cho thiên hạ thái bình. Tuy nhiên thời kỳ này là thời hoàng kim của cái gọi là Bá Đạo, tức là cái đạo của kẻ có sức mạnh đàn áp kẻ khác, đạo của kẻ mạnh. Nên Khổng Tử ôm hận một đời là vì vậy.


Các tác phẩm tiêu biểu Nho gia thời cổ đại


Thời cổ đại với lịch sử lâu dài và rất nhiều Thánh nhân quân vương cai trị nên đã để lại rất nhiều tác phẩm nổi tiếng. Tất cả chúng sau đều được Khổng Tử biên tập và đưa vào bộ Tứ Thư và Ngũ Kinh của ông. Ở đây xin liệt kê một số trước tác tiêu biểu.


Hà Đồ Lạc Thư Bát Quái, Âm Dương Ngũ Hành:

Đây là gốc rễ của toàn bộ nền văn minh Trung Hoa. Khởi đầu do Phục Hy phát minh ra và các vua đời sau hoàn thiện. Kể cả Nho gia hay Đạo gia và Bách gia chư tử học thuyết đều đi từ cái gốc này.


Lịch pháp, Lục Thập Hoa Giáp: Đây là bộ lịch Âm Dương dùng để tính toán thời gian mùa màng và công việc triều đình. Nó dựa trên bộ Giáp Tý kết hợp giữa Thiên Can và Địa chi làm ra 1 chu trình chuẩn 60 năm dùng để tính thời gian. Giáp Tý do Hoàng Đế phái Sử quan của ông là Đại Nạo tạo ra. Sau đến thời vua Nghiêu có Hy Hòa làm ra nông lịch.


Hồng Phạm Cửu Trù: Vua Đại Vũ căn cứ trên sách Lạc Thư đặt ra bộ Hồng Phạm Cửu Trù để trị lý thiên hạ, một loại hiến chương và học thuyết chính trị quy mô to lớn dành cho quân vương có thể coi là sớm nhất trên thế giới, dạy nhà vua các noi theo Đạo Trời mà trị dân. Nó gồm có: 1. Ngũ Hành 4. Ngũ kỷ 7. Kê nghi

2. Ngũ sự 5. Hoàng cực 8. Thứ trưng

3. Bát chính 6. Tam đức 9. Ngũ phúc


Điển Mô Huấn Cáo Thệ Mệnh: Đây là 6 loại thư tịch lưu truyền từ thời Ngũ Đế, sau Khổng Tử san định lại đưa vào Kinh Thư, một trong Ngũ Kinh của Nho gia. 6 loại thư tịch này ghi chép lại các mặt quan trọng nhất của việc tu thân trị quốc của vua chúa thời cổ đại. Có thể coi là một dạng bách khoa thư về các triều đại đó. Gồm có:

  1. Điển (典): chế độ kiến thiết của đời Đào Đường và Hữu Ngu. Một loại học thuyết và tư tưởng chính trị. Bao gồm 2 thiên Nghiêu điểnThuấn điển.

  2. (謨): Kế hoạch trị quốc, lời điều trần của vua và quan lại đời Hữu Ngu. Bao gồm 2 thiên Đại VũCao Dao.

  3. Huấn (訓): lời khuyên bảo. Bao gồm thiên Y huấn là lời khuyên bảo của Y Doãn đối với Thái Giáp.

  4. Cáo (誥): lời răn bảo hoặc bố cáo ra khắp thiên hạ. Bao gồm 8 thiên, như thiên Đại cáo là lời bố cáo của Chu Công sau khi dẹp loạn "Tam giám" và tiêu diệt Vũ Canh.

  5. Thệ (誓): lời thề, khi dụng binh tức là bài hịch. Bao gồm 6 thiên, như thiên Tần thệ ghi lại lời thề của Tần Mục công.

  6. Mệnh (命): lời sắc mệnh của người trên ban khắp thiên hạ. Bao gồm 7 thiên như các thiên Duyệt mệnh, Vi Tử chi mệnh.








54 views2 comments