Trang Tử

Trang Tử (chữ Hán: 莊子; Khoảng 369—286 TCN)*, có tên là Mông Lại (蒙吏), Mông Trang (蒙莊) hay Mông Tẩu (蒙叟), là một triết gia và tác gia Đạo giáo. Tên thật của ông là Trang Chu (莊周) và tác phẩm của ông sau đều được gọi là Trang Tử.


*Về niên đại của Trang Tử còn nhiều ý kiến khác nhau. Theo Tư Mã Luận trong Trang Tử tống nhân khảo thì Trang Tử sinh năm 370, mất 298 TCN. Còn theo Phùng Hữu Lan trong Đại cương triết học sử Trung Quốc thì niên đại của Trang Tử là 389-286 TCN.


Ông sống vào thời Chiến Quốc, thời kỳ đỉnh cao của các tư tưởng triết học Trung Hoa với Bách Gia Chư Tử.


Cũng như Lão Tử, tư liệu sớm nhất chép về Trang Tử là ở bộ Sử ký của Tư Mã Thiên. Sử gia Tư Mã Thiên viết về Trang Tử khá vắn tắt: "Trang tử, người đất Mông, tên Chu, làm quan lại ở Vườn Sơn (Tất Viên)" sau đó sống ẩn dật cho đến cuối đời. Nhưng điều chắc chắn là Trang Tử sống cùng thời với Mạnh Tử và Huệ Thi thời Lương Huệ Vương và Tề Tuyên Vương. Đất Mông được xác định nằm trong đất Tống, thuộc tỉnh Hà Nam (Trung Quốc) ngày nay. Trang Tử là một trong những nhà tư tưởng đặc biệt vào loại hạng nhất thời ấy, rất giỏi kể chuyện, có sức tưởng tượng vô cùng phong phú.

Người có công sáng lập ra Đạo Lão dĩ nhiên là đức Lão Tử. Học thuyết của Ngài sau này đã được Liệt Tử, Trang Tử làm cho sáng tỏ hơn. Trang Tử có tiếng hơn Liệt Tử nhiều, vì thế mà Đạo Lão sau này còn được gọi là đạo Lão Trang.


Lão Trang, thay vì chấp nhận rằng vũ trụ này là một tác phẩm do Hóa Công tạo dựng nên, đã chủ trương rằng vũ trụ này do một Nguyên lý phóng phát ra. Nguyên lý ấy siêu việt, tuyệt đối, vô biên tế, vô cùng tận, là căn nguyên vạn hữu, vừa bao dung lại vừa ẩn áo giữa lòng vạn hữu, vô thủy vô chung, không bút nào tả cho xiết, không tên nào gọi cho vừa. Lão Trang tạm gọi nguyên lý ấy là Đạo.


Trang Tử nơi chương Đại Tông Sư đã bàn về Đạo đại khái như sau:

Đạo thời hữu tín, hữu tình,

Vô vi mà lại vô hình mới hay.

Dễ truyền, khó bắt lạ thay,

Giữ thời giữ được, trông rày hẳn không.

Tự sinh, tự bản vô cùng,

Có từ trời đất còn không có gì.

Sinh trời, đinh đất ra uy,

Quỉ thần âu cũng là tùy sở do.

Cao cao vô tận khôn đò,

Cao hơn Thái cực vẫn cho là thường.

Thẳm sâu sâu mấy ngàn muôn,

Sâu hơn vũ trụ mà nhường không hay.

Lâu lai nào kể tháng ngày,

Trước trời, trước đất, lâu này lâu chi.

Sống từ muôn thủa vẫn y,

Ngàn muôn tuổi thọ đã gì già nua…

Hi Vi, Hoàng Đế, Kiên Ngô,

Kham Phi, Chuyên Húc, đã nhờ thần thông.

Đạo trời soi sáng cõi lòng,

Mới thành thần thánh, sống cùng trời mây.

Lão Bành, Phó Duyệt nhờ tay,

Ngung Cường, Vương Mẫu may thay được Ngài,

Mới nên thần thánh tuyệt vời.

Ngự cung Thiếu Quảng, chơi nơi Ngân Hà.

Biết bao thỏ lặn ác tà,

Hai vầng nhật nguyệt khôn qua đạo Trời.

Kìa như Bắc đẩu thảnh thơi,

Cũng nhờ Đạo cả mới ngôi Cửu trùng.

Đạo trời ngẫm thật vô cùng,

Bao nhiêu quyền phép thần thông nhiệm mầu.

Đạo vì phóng xuất ra muôn loài, nên Đạo ở khắp mọi nơi, tiềm ẩn ngay trong lòng vạn hữu.

Đông Quách Tử hỏi Trang Tử:

– Cái gọi là Đạo ở đâu?

– Không có chỗ nào mà không có Nó.

– Xin chỉ ra mới được.

– Trong con kiến.

– Thấp hơn nữa.

– Trong miếng sành vỡ.

– Thấp hơn nữa.

– Trong cục phẩn.

Đông Quách Tử không hỏi nữa. Trang Tử nói: Lời hỏi của ông không đi đến đâu cả. Nó giống cách người giám thị dùng để xem heo gầy béo ra sao, cứ mỗi lần đạp trên lưng heo là một lần ấn mạnh cẳng xuống thêm. Vì thế người ta mới gọi Đạo là lớn, là tuyệt luân, là toàn bích, là phổ quát, là viên mãn. Tất cả những từ ngữ ấy đều áp dụng cho một thực thể duy nhất, đó là Bản thể vũ trụ. .


Nếu Đạo đã ở khắp mọi nơi, ở trong mọi vật, thì Đạo dĩ nhiên phải xui khiến cho mọi vật biến thiên, sống động một cách hoàn hảo. Như vậy, người hiểu Đạo, sẽ không dùng tiểu trí, tiểu năng của mình mà gàng quải cuộc sống hồn nhiên của muôn vật, đừng đem nhân vi, nhân tạo mà làm loạn thiên vi, thiên tạo.

Trang Tử nói: «Đừng lấy người làm hại Trời» chính là vì ý đó.


Trang Tử viết trong thiên Chí Lạc:

«Xưa kia có con chim biển đậu ở cửa thành nước Lỗ … Lỗ hầu ngự ra nghênh tiếp, rước về chuốc rượu ở đền Thái miếu, cho tấu nhạc Cửu thiều cho nó vui, giết trâu bò mời nó ăn. Chim ấy ngó dớn dác, bộ sầu bi không dám ăn, dám uống. Cách ba hôm thì chết. Đó là dùng cách nuôi người mà nuôi chim. Nếu như muốn dùng cách nuôi chim mà nuôi chim, thì phải để cho nó đậu ở rừng sâu, dạo ngoài gò đất, trôi nổi sông hồ, kiếm ăn lươn cá, đỗ theo hàng liệt, thích đâu ở đó. Cứ nghe người nói là nó không ưa rồi, lựa là còn đem tiếng nhạc mà làm cho nó kinh tâm…» .

Chính vì vậy mà Lão Trang không muốn rây vào chuyện người khác, không muốn cai trị người khác.


Đã không gàng quải thiên nhiên, đã không kiềm chế cầm thú, đã không cai trị đồng loại, bậc chí nhân theo Lão Trang còn có gì mà làm?

Thưa: TRỊ THÂN để được trường cửu về phương diện tinh thần.

Muốn trị thân, con người phải:

1. Dưỡng sinh tức là sống Khỏe.

2. Vui theo mệnh trời tức là Sống vui, chết vui.

3. Sống hòa đồng với Đạo tức là Sống siêu thoát.


Như vậy Lão Trang chỉ mong sống cho đủ số năm trời đã hạn định cho mình, chứ không mong cho cái hình hài này được sống mãi cùng với trời đất.

Thực ra chỉ có tinh thần mới tồn tại mãi được. Hiểu được điều này cho thấu đáo ta mới thấy tất cả các phương thuật sau này để luyện cho thân xác sống lâu muôn tuổi đều là bàng môn tả đạo, đều là huyễn vọng, ảo tưởng, và chỉ có thể đưa đến những thất bại chua cay. Chính Lão Trang cũng không tránh cái chết, vì Ngài đã hiểu thế nào là Trường sinh.


Với một quan niệm lành mạnh về sống chết như vậy, nên nơi thiên Dưỡng sinh chủ, Trang Tử đã thẳng thắn nói là Lão Tử đã chết, trong khi những người theo đạo Lão sao này thường đưa ra luận điệu rằng Lão Tử đã trở nên bất tử.

Và như vầy thì những chuyện bạch nhật thăng thiên sau này của đạo Lão chỉ là những huyền thoại không hơn không kém.


Nhưng đối với Lão Trang, sống khỏe chưa đủ, sống vui chưa đủ, còn phải sống cho siêu thoát, còn phải tìm cho ra Đạo, còn phải trở về với Đạo, còn phải sống phối kết với Đạo.

Và đây là sống Đạo theo Trang Tử:

«Tìm Trời phải quên đời, quên cảnh,

Quên phù sinh ảo ảnh bên ngoài.

Tâm hồn khi hết pha phôi,

Mới mong rực rỡ ảnh Trời hiện ra.

Đã thấy Đạo đâu là kim cổ,

Hết cổ kim vào chỗ trường sinh.

Ham sinh thời lại liêu linh,

Phù sinh chẳng chuộng, thần minh ấy là.

Hãy cố gắng vượt qua nhân nghĩa,

Hay quên đi nghi lễ của đời.

Quên mình quên cả hình hài,

Thông minh trí tuệ gác ngoài tâm linh.

Hãy hợp với vô hình vô tượng,

Cùng Đại Thông vô lượng sánh đôi.

Thế là được Đạo được Trời,

Thoát vòng biến hóa muôn đời trường sinh.

Ai chỉ vẽ sự tình sau trước,

Ấy Thày ta đại lược cho ta.

Thày ta muôn vậy điều hòa,

Mà nào kể nghĩa với là kể ơn,

Ban phúc trạch cho muôn thế hệ,

Mà chưa hề lấy thế làm nhân.

Trường tồn đã mấy muôn năm,

Mà chưa hề thấy có phần già nua.

Thày ta chở cùng che trời đất,

Lại ra tay điêu khắc muôn loài,

Thế mà một mực thảnh thơi,

Chưa hề có bảo là tài là hay.»


Các nhà bình giải đạo Lão trên thế giới ngày nay đều công nhận rằng: Tinh hoa Lão Trang cốt tại sự sống phối hợp với Đạo với Trời. Ngày nay người ta gọi thế là Đời sống huyền đồng, đời sống lý tưởng của các bậc thánh hiền trên thế giới không phân đạo giáo.


Đời sống Huyền đồng gồm ba giai đoạn:

1. Tẩy tâm (purgative)

2. Viên giác (illuminative)

3. Phối thiên (unitive)


Trang Tử đã mô tả rất kỹ lưỡng về các giai đoạn của con đường Phối kết với Trời với Đạo ấy:

1. Trước hết là giai đoạn Hồi phục: Đừng để cho các công việc vụn vặt hằng ngày làm mình quên lãng mất bổn phận và mục phiêu tối hậu của cuộc đời.

2. Thoát vòng kiềm tỏa của ngoại cảnh, bế tỏa giác quan siêu xuất khỏi tầm tri thức, và hình tượng thông thường gạn đục khơi trong tâm hồn, mà Trang Tử gọi là Tầm trai, hay Hư Tâm

3. Tập trung tinh thần, xuất thần nhập định. Trang Tử gọi thế là Tọa Vong

4. Cuối cùng là sống hòa đồng với Đạo.


Như vậy Lão Trang đã cho chúng ta thấy rõ rằng mục đích của đời người là thực hiện thiên chân, thực hiện Đạo thể.

Con người chúng ta sinh ra ở đời có Tiểu dụng, có Đại dụng mà cũng có Vô dụng. Tiểu dụng là phao phí cuộc đời mình vào những mục phiêu, và những công cuộc hèn hạ.

Đại dụng là dùng cuộc đời mình vào những mục tiêu những công cuộc cao đại.

Còn Vô dụng theo Lão Trang là dùng cuộc đời mình để siêu xuất quần sinh, sống huyền hóa với Đạo với Trời.


Trong đường lối tư tưởng đó, tôi xin mạn phép dùng lời lẽ thiên Tiêu Diêu Du của Trang Tử mà kết luận như sau:

«Hồn ta hỡi hãy phiêu diêu,

Tung đôi cánh rộng khinh phiêu chín tầng.

Hãy tung cánh chim bằng muôn dặm,

Cưỡi gió mây bay thẳng về Nam.

Bay về quê cũ giang san,

Hồ Trời vùng vẫy miên man thỏa tình.

Mặc nhân thế rẻ khinh đàm tiếu,

Óc phàm phu sao hiểu chí nhân…

Vùi thân trong chốn gian trần,

Họ như ve sẻ qua lần tháng năm,

Tầm mắt hẹp mà tâm ti tiểu,

Kiếp phù du nào hiểu chi đâu.

Thân lươn bao quản lấm đầu,

Cốt sao cho khỏi co cầu thì thôi.

Phận sâu bọ đành rồi sâu bọ,

Thân nấm rêu nào rõ tuần trăng.

Ve sầu nào biết thu xuân,

Minh linh ngoài mấy, vạn năm hay gì.

Như Bành Tô có chi là thọ,

Mà chúng nhân quá cỡ tan dương.

Người vui tước phận lý hương,

Người vui mũ áo xênh xang trị vì.

Kìa Liệt Tử thích đi mây gió,

Cưỡi gió mây đây đỡ thỏa lòng.

Còn ta khinh khoát vô cùng,

Sánh vai nhật nguyệt vẫy vùng khinh phiêu.

Quên mình quên hết mọi điều,

Quên tên quên cả bao nhiêu công trình.

Sống đời sống thần linh sảng khoái,

Như Hứa Đô chẳng đoái công hầu.

Sống ăn nào có chi đâu,

Mà lo với lắng cho rầu lòng ai.

Ta chẳng nói những bài phách lối,

Lời của ta đâu nỗi hoang đường.

Lời ta minh chính đàng hoàng,

Vì người không hiểu trách quàng trách xiêu.

Kẻ mù tối sao xem màu sắc,

Người điếc tai sao bắt âm thanh.

Cho nên những kẻ vô minh,

Tối tăm ù cạc ngọn ngành hiểu chi.

Sao biết được uy nghi sang cả,

Của những người huyền hóa siêu linh.

Đất trời gom tóm trong mình,

Lồng vào muôn vật sự tình nào hai.

Dầu sóng cả ngất trời không đắm,

Dầu nóng nung cũng chẳng làm sao.

Trời mây mặc sức tiêu dao,

Cho dù Nghiêu Thuấn dễ nào sánh vai.

Kiếp sống nọ mấy ai biết dùng,

Biết cách dùng cho đúng cho hay.

Có dưa năm hạch trong tay,

Bổ ra năm bảy, dưa nào vứt đi.

Nhưng nếu biết để y như trước,

Dùng làm phao sống nước nó băng.

Đổi “bất qui thủ” lấy vàng,

Ngỡ là đã khéo tính toán lãi lời.

Ai ngờ nó giúp Ngô thắng Việt,

Giúp chủ nhân mãn kiếp vinh quang.

Biết dùng thời thực mênh mang,

Dùng sai dùng dở oán than nỗi gì.

Nhưng hay nhất là khi vô dụng,

Thoát vòng đời tù túng lợi danh.

Sống trong Vô cực siêu linh,

Xa bể khổ ải mặc tình nhởn nhơ…»


Theo Lão Trang giản lược

14 views0 comments